Als je een misdaad hebt gepleegd, legt de rechter hiervoor een straf op. Maar mensen die lijden aan bepaalde psychiatrische ziektes of stoornissen, worden hierdoor in hun gedrag beïnvloed. Als zij een misdaad plegen, worden zij door een rechter niet volledig verantwoordelijk gesteld voor hun daden. Zij kunnen dan, naast hun straf, tbs opgelegd krijgen. Wat is tbs en op welke manier verschilt een tbs-kliniek van een gevangenis?

Tbs is een afkorting voor terbeschikkingstelling. Het is een behandelmaatregel die wordt opgelegd aan mensen die zware delicten hebben gepleegd en lijden aan een psychiatrische stoornis of ziekte. Deze stoornis beïnvloedt hun gedrag, waardoor de rechter hen niet volledig verantwoordelijk stelt voor hun daden. Zij zijn (gedeeltelijk) ontoerekeningsvatbaar. Voor het deel wat hen wel aangerekend kan worden, kan de rechter hen een gevangenisstraf opleggen. Als zij volledig ontoerekeningsvatbaar waren op het moment van de misdaad, wordt geen gevangenisstraf, maar alleen tbs opgelegd.

Maar hoe weet de rechter of iemand toerekeningsvatbaar is? Als de rechter of de Officier van Justitie denkt dat een verdachte (gedeeltelijk) ontoerekeningsvatbaar is, wordt hij of zij onderzocht. Dit gebeurt bij het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP) of het Pieter Baan Centrum (PBC). De deskundigen die daar werken adviseren de rechter. De rechter besluit vervolgens of tbs wordt opgelegd.

Een tbs-kliniek is anders dan een gevangenis. Er wordt een behandelplan opgesteld en de tbs’ers volgen therapie. De behandeling in de tbs-kliniek moet ervoor zorgen dat de patiënt op veilige wijze kan terugkeren in de samenleving. Tbs’ers worden nooit van de ene dag op de andere weer in de maatschappij geplaatst. Dat gaat stapsgewijs, door hen steeds uitgebreider verlof te verlenen. Als de behandelaars vinden dat het beter gaat met de tbs-er, kunnen zij hem toestaan zijn eerste stappen buiten de kliniek te zetten. Meestal is dat een begeleid verlof van een paar uur: met een staflid kan de tbs-er bijvoorbeeld zijn ouders thuis bezoeken.

Tbs kan eindeloos worden verlengd, totdat er geen kans meer is op terugval en de tbs’er geen gevaar meer vormt voor de samenleving. Van tevoren wordt geen einddatum vastgesteld: de behandeling duurt zolang het nodig is. Voor sommige tbs-patiënten heeft behandeling geen zin meer, omdat er geen uitzicht op verbetering is. Zij gaan dan naar een verblijfsafdeling voor lange duur en komen vaak nooit meer vrij.