Waar denk je eigenlijk aan als je aan Nederland denkt? Denk je aan vrijheid en tolerantie of aan directheid en individualisme? Hoe komen we eigenlijk bij deze beelden en zijn die voor iedereen hetzelfde?

Om maar met de deur in huis te vallen: het antwoord op de vraag ‘Wie is de Nederlander?’ zal niet gegeven worden. Dé Nederlander bestaat namelijk helemaal niet. Net zoals dat er verschillen zijn onder Syriërs, Turken en Amerikanen zijn er ook verschillen tussen Nederlanders. Wel wordt er beschreven welke beelden er bestaan over Nederland en wat Nederlanders zelf kenmerkend vinden voor Nederland en waardoor ze zich verbonden voelen met het land.

Nederland door andere ogen

Tulpen, molens en kaas: dé clichés van Nederland. En lopen alle Nederlanders op klompen? Nee, zeker niet. Daar kom je vrij snel achter zodra je voet op Nederlandse bodem zet. Zijn er veel fietsen? Ja, dat dan weer wel.

Ook van de mensen zul je misschien wel een beeld hebben gehad, wellicht gebaseerd op stereotypen. Direct, zuinig en praktisch zijn woorden die vaak gebruikt worden om Nederlanders te omschrijven. Ook de pragmatische houding en egalitaire gezagsverhouding zijn voor velen opvallend. Toch zal niet iedereen er zo over denken. Het beeld dat je van een ander vormt is namelijk sterk afhankelijk van je eigen achtergrond. Je vergelijkt het met wat je gewend bent. Stel, je bent gewend dat de deur altijd voor iedereen openstaat en dat er altijd een grote pan eten klaarstaat voor iedereen die wil mee-eten. In Nederland kom je erachter dat de meeste huishoudens precies genoeg koken voor het gezin. Er wordt dan verwacht dat je voor het eten weer weggaat, tenzij anders afgesproken. Daardoor typeer je Nederlanders misschien als onvriendelijk of onbeleefd. Zo’n eigenschap is niet per definitie typerend voor de Nederlandse bevolking, maar eerder een cultureel verschil dat opvalt, omdat je anders gewend bent.

Zelfbeeld van Nederlanders

De beelden die anderen van Nederland en zijn inwoners hebben, verschillen van de beelden die er onder Nederlanders zelf bestaan. Al jaren wordt er flink gediscussieerd over de Nederlandse identiteit. Identiteit is een gelaagd begrip en mensen hebben dan ook meerdere identiteiten. Zo kun je je zowel Syriër als Nederlander voelen, maar bijvoorbeeld ook Nederlander en Limburger. En student, ouder of fotograaf.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft een grootschalig onderzoek uitgevoerd onder de Nederlandse bevolking. In 2019 heeft het SCP de bevindingen van dit onderzoek gedeeld in het rapport Denkend aan Nederland. In het onderzoek is onderscheid gemaakt tussen wat men kenmerkend of typerend vindt voor Nederland en waardoor men zich verbonden voelt met Nederland. Dit hoeft immers niet altijd overeen te komen.

Nederlanders lijken het behoorlijk met elkaar eens over wat Nederland tot Nederland maakt. Opvallend is dat de Nederlandse taal met stip op één staat in de lijst met kenmerken die typerend zijn voor Nederland. Daarnaast zorgt de Nederlandse taal ook het meest voor verbondenheid met ons land. Maar verschillen bestaan natuurlijk ook. Er zijn mensen die zich vooral verbonden voelen met ons land op basis van tradities en symbolen, zoals Koningsdag, Bevrijdingsdag en de Elfstedentocht. Anderen voelen juist binding met de burgerlijke vrijheden, zoals vrijheid van religie, vrijheid van meningsuiting en het recht op demonstratie. Waarden als vrijheid, democratie en tolerantie worden door de meerderheid als belangrijk gezien voor de Nederlandse samenleving. De meerderheid van de bevolking hoopt ook dat deze waarden in de toekomst nog steeds kenmerkend voor Nederland zijn.

Internationale vergelijking

De waarden en normen van de gemiddelde Nederlander zijn vergeleken met de waarden en normen van de gemiddelde inwoners van veel andere landen over de hele wereld. Nederlanders lijken tussen de Scandinavische en de Angelsaksische landen te vallen. Ze blijken sterk individualistisch te zijn. Dit betekent niet per definitie ‘ieder voor zich’, maar houdt wel in dat iedereen de vrijheid heeft om eigen keuzes te maken. Landen waar homoseksualiteit en abortus zijn toegestaan, zoals Zweden, Denemarken en ook Nederland, scoren bijvoorbeeld erg hoog op de schaal van individualisme. Uit internationaal vergelijkend onderzoek blijkt ook dat Nederlanders tamelijk egalitair zijn en hoog scoren op waarden die van belang zijn voor plezier en geluk.

Kort en bondig samenvatten wat Nederland tot Nederland maakt is dus lastig. In zowel binnen- als buitenland bestaan er verschillende opvattingen over. Hoewel Nederlanders vrij eensgezind lijken over de typerende en verbindende taal, vrijheden en tolerantie, zijn natuurlijk niet alle Nederlanders hetzelfde. Of het nu gaat over het platteland en de Randstad, over religieus en seculier, of over ‘oude’ en ‘nieuwe’ Nederlanders; verschillen zijn er altijd. En die verschillen mogen er ook gewoon zijn.